داملاّ خیرالدّین عبدالله کتاب خیلّی جالبی به زبان روسی نوشتهاند. خمچون مورخ بار اوّل میبینم، که شخصیت روحانی به مثل داملاّ برای آموختن تاریخ اسلام متد و متدلوژیة علم دنیوی را استفاده برده است، که حیرتانگیز است. استفاده بردن متد علمی مقایسة تاریخی ایشان را در نوشتن چنین کتاب فرهنگی بیغرض کرده است، تا خواننده به منبعهای استفادبورده و تحلیل علمی آنها از طرف مؤلف بیشتر باور کند. تاریخ دین شریف اسلام و دانشمندان آن را بارها نوشتهاند، ولی نوشتن آن را با چنین زبان سادة علمی و نظر دنیوی از جانب مؤلفان روحانی اسلامی و، خصوصاً با زبان روسی، خیلّی کم دچار میشویم. به نظر بنده داملاّ خیرالدّین عبدالله در این کتاب توانستهاند، که علم دنیوی و دینی را در آموزش آثار تاریخی و فرهنگی اسلام به هم نزدیک کنند. این خدمت برجستة ایشان به دین اسلام و تمدّن آن و اینچنین برای باز هم جهان را هشدار دادن از بزرگی نژاد آریایی پارسیزبان تاجیک است.
داملاّ خیرالدّین عبدالله در این کتاب خود تاریخ زندگی اکثر شخصیتهای بزرگ دینّی و دنیوی را، که از سرزمین ایران کهن باستانی میباشند، با یک شکل مختصر، ولی پرّه به قلم کشیده است. این شخصیتها اساسگذار هر شاخة علمی در جهان میباشند: امام ابوهنیفه، امام ماتوریدی، بخاری، مسلم، ترمذی، غزّالی، عبدالقادر گلانی، بهاءالدّین نقشبند، بیرونی، خوارزمی، سینا، فارابی، مولانای بلخی و غیره. مولیف در این کتاب نقش دانشمندان را از نژاد آریایی فارس و تاجیک در جهان بیغرض و خونسردانه تحلیل کرده است. به نظر شخصی مؤلف هیچ مردمی در جهان در روشد و نمو فرهنگ بشریت در عصرهای میانه نمیتواند با به مردم آریانتبار ایرانزمین هموزن و برابر باشد. این کتاب برای آن ملّتهایی، که مردم تاجیک ایرانزمین را نمیپیسندند و بیقدری میکنند، یک پاسخ کمرشکن است، نه وابسته از آن، که چگونه دین و آیین را میپرستند.
مایة قید است، که سالهای زیادیست خیرالدّین عبدالله در کشور روسّیه و اینچنین در تاجیکستان در چندین روزنامههای معروف دولتی مقالههای دینّی و فرهنگی را با زبانهای عربی، روسی و پارسی شیرین تاجیکی مینویسد و نشر میکند. بیشتر مقالات موضوعهای دفاع از اسلام ناب و آگاهی از خطر وهّابیّت و سلفیت، تبلیغات فرهنگ و تاریخ کهن ملّت تاجیک در سرزمین روسّیه و ماوراءالنهر و غیره را در بر میگیرند. اگر ما به تاریخ نگریم، تمدّن باشکوه اسلام در دوام بیش از 1300 سال با زحمت چنین افراد دانشمند و موتّفکیر، مانند خیرالدّین عبدالله، ساخته شده است.
این کتاب دستور خوبی به همه مسلمانان دنیا خواهد بود.
رحیم باباخاناو،
خادم کلان مرکز تحلیلهای تمدّنی و منطقوی آکادمی علمهای روسّیه.
